Deze tolerantie was niet louter gebaseerd op idealisme; ze kwam voort uit een combinatie van handel, pragmatisme, diplomatie en het stedelijk leven. Gewetensvrijheid trok bekwame kooplieden, financiers, ambachtslieden, wetenschappers en denkers uit heel Europa aan. Amsterdam werd een kruispunt van talen en ideeën — een plek waar Spinoza lenzen sleep terwijl kooplieden expedities over de hele wereld financierden, en waar drukpersen kennis verspreidden die in andere rijken juist de kop werd ingedrukt.
Het was geen paradijs, en van werkelijke gelijkheid was evenmin sprake; toch vormde de Nederlandse Republiek, vergeleken met de vervolgingen die elders op het continent woedden, een veilige haven — een samenleving die niet werd gekenmerkt door uniformiteit, maar door vreedzaam samenleven.
